آیا فرزندخوانده از والدین جدید ارث میبرد؟ در این مقاله به بررسی کامل قوانین ارثبری فرزندخوانده، شرایط قانونی، نکات حقوقی و تفاوت آن با فرزند نسبی پرداختهایم.
۱. ارث فرزندخوانده
فرزندخوانده در نظام حقوقی ایران برخلاف فرزند نسبی، از والدین جدید به صورت قانونی ارث نمیبرد، مگر آنکه وصیت یا تمهیدات خاصی صورت گرفته باشد. طبق قانون مدنی، ارث تنها به خویشاوندان نسبی و سببی تعلق میگیرد و فرزندخوانده در این دایره قرار نمیگیرد.
برای این منظور، تنها راه انتقال اموال، استفاده از ابزارهایی مانند وصیتنامه قانونی یا هبه (هدیه) در زمان حیات است.
این موضوع باعث شده بسیاری از والدین جدیدی که علاقه و دلبستگی شدیدی به فرزندخوانده دارند، از راههای قانونی برای اطمینان از تأمین آینده او استفاده کنند.
با توجه به نبود جایگاه ارثی برای فرزندخوانده، بهتر است خانوادهها از خدمات مشاوره حقوقی بهرهمند شوند تا انتقال دارایی به شکلی مطمئن انجام گیرد.
۲. قانون حمایت از کودکان بیسرپرست
این قانون مصوب سال ۱۳۹۲ است و هدف آن ساماندهی روند فرزندخواندگی و حمایت قانونی از این کودکان بوده، اما در زمینه ارثبری تغییر اساسی ایجاد نکرده است.
با اینکه این قانون بسیاری از حقوق شهروندی کودک فرزندخوانده را به رسمیت شناخته، همچنان مسئله ارث تابع قانون مدنی باقی مانده است.
در واقع، حتی پس از صدور شناسنامه با نام والدین جدید، این کودک از منظر ارثبری مانند فرزند تنی محسوب نمیشود.
بنابراین لازم است زوجین متقاضی سرپرستی از همان ابتدا با آگاهی کامل از حقوق و تکالیف، نسبت به ثبت وصیتنامه یا انتقال دارایی اقدام کنند.
۳. تفاوت فرزندخوانده و فرزند نسبی
فرزند نسبی حاصل رابطه بیولوژیکی والدین و کودک است، در حالی که فرزندخوانده از راه قانونی و بهواسطه نهادهای حمایتی وارد خانواده شده است.
این تفاوت اساسی باعث میشود در مسائل حقوقی مانند ارث، سهم یکسانی نداشته باشند.
فرزند نسبی بدون نیاز به وصیت یا اقدام خاصی، در طبقات ارث قرار میگیرد و از والدین خود ارث میبرد.
در مقابل، فرزندخوانده باید از راههایی مثل وصیتنامه رسمی یا انتقال مالکیت در زمان حیات بهرهمند شود تا از اموال سرپرستان خود سهمی داشته باشد.
۴. وصیت به نفع فرزندخوانده
قانون مدنی ایران اجازه داده هر فرد تا یکسوم اموالش را به هر کسی که بخواهد وصیت کند، از جمله فرزندخوانده.
اگر والدین جدید قصد دارند سهمی از اموالشان به فرزندخوانده برسد، باید وصیتنامهای رسمی تنظیم کنند.
در صورت نبود وصیت، پس از فوت، فرزندخوانده حقی از ترکه نخواهد داشت و اموال میان سایر وراث قانونی تقسیم میشود.
وصیتنامه میتواند رسمی، سری یا خودنویس باشد، اما توصیه میشود از طریق دفاتر اسناد رسمی اقدام شود تا قابل استناد در مراجع قضایی باشد.
۵. هبه به فرزندخوانده
هبه یا بخشیدن اموال در زمان حیات یکی از راههای قانونی انتقال دارایی به فرزندخوانده است.
برخلاف ارث که پس از فوت مطرح میشود، هبه از جمله عقود زنده است و در زمان حیات مالک قابل اجراست.
هبه میتواند رسمی (با تنظیم سند در دفترخانه) یا عادی باشد، اما بهتر است رسمی باشد تا بعداً مورد انکار یا اختلاف قرار نگیرد.
والدین جدید میتوانند بخشی از دارایی خود را به فرزندخوانده ببخشند تا از آینده او مطمئن شوند.
۶. سهمالارث قانونی در ایران
قانون مدنی ایران وراث را در سه طبقه تقسیم میکند که شامل والدین و فرزندان نسبی، اجداد و خواهر و برادر، و عمو، عمه، دایی و خاله هستند.
فرزندخوانده چون در این طبقات قرار نمیگیرد، از سهمالارث قانونی برخوردار نیست.
این موضوع باعث شده خانوادههایی که فرزندخوانده دارند، از سازوکارهای حقوقی جایگزین مانند وصیت و هبه استفاده کنند.
در صورت عدم تنظیم سند یا وصیت، فرزندخوانده هیچگونه ادعای قانونی برای سهم از ارث ندارد.
۷. تغییر نام خانوادگی فرزندخوانده
با تصویب قانون حمایت از کودکان بیسرپرست، امکان ثبت نام خانوادگی والدین جدید برای فرزندخوانده فراهم شده است.
اما این تغییر ظاهری، جایگاه حقوقی برای ارث ایجاد نمیکند.
حتی اگر کودک شناسنامه جدیدی با نام والدین جدید داشته باشد، از منظر حقوقی همچنان فرزند تنی محسوب نمیشود.
بنابراین حقوقی چون ارث، تابع خویشاوندی نسبی است نه ثبت ظاهری.
۸. سازوکار قانونی فرزندخواندگی
فرآیند قانونی فرزندخواندگی شامل دریافت صلاحیت سرپرستی، پذیرش توسط دادگاه و صدور حکم سرپرستی است.
پس از آن امکان دریافت شناسنامه جدید و ثبت کودک بهعنوان عضو خانواده فراهم میشود.
اما قانونگذار بهوضوح اعلام کرده که این فرآیند جایگزین نسبت خونی نمیشود.
در نتیجه، لازم است والدین برای مسائل مهمی مثل ارث، تمهیدات مستقلی بیندیشند.
۹. چالشهای حقوقی بعد از فوت سرپرست
در صورت فوت والدین جدید بدون وصیتنامه، فرزندخوانده با چالشهای حقوقی جدی روبهرو میشود.
ممکن است بستگان دیگر متوفی نسبت به اموال ادعا داشته باشند و کودک از سهمی محروم بماند.
حتی اگر سالها با خانواده زندگی کرده باشد، بدون سند قانونی نمیتواند از دارایی آنان سهمی مطالبه کند.
راهکار مناسب، ثبت رسمی وصیتنامه و انتقال دارایی در زمان حیات است.
۱۰. راهکارهای حفظ آینده مالی فرزندخوانده
برای تأمین آینده فرزندخوانده، والدین میتوانند از روشهایی مانند بیمه عمر، سرمایهگذاری به نام کودک، افتتاح حساب بانکی مشترک یا خرید اموال با سند اشتراکی استفاده کنند.
این روشها بهویژه در صورت فوت غیرمنتظره یا نبود وصیتنامه، میتوانند تضمین مالی مناسبی باشند.
همچنین مشاوره با وکیل برای طراحی یک برنامه مالی و حقوقی منسجم بسیار توصیه میشود.
اطمینان از آینده فرزندخوانده نه تنها جنبه انسانی، بلکه اهمیت قانونی ویژهای دارد.
