برات رجوعی چیست؟
برات رجوعی براتی است که دارنده برات اصلی پس از اعتراض، برای دریافت وجه آن و مخارج صدور اعتراضنامه و تفاوت نرخ به عهده براتدهنده یا یکی از ظهرنویسها صادر میکند.
به عبارت دیگر، زمانی که برات اصلی به دلیل عدم پرداخت وجه آن توسط براتگیر به دارنده برگشت میخورد، دارنده میتواند با صدور برات رجوعی، وجه برات، هزینههای اعتراض و همچنین تفاوت نرخ ارز (در صورت وجود) را از براتدهنده یا یکی از ظهرنویسها مطالبه کند.
شرایط صدور برات رجوعی:
- اعتراض برات اصلی: قبل از صدور برات رجوعی، باید برات اصلی به دلیل عدم پرداخت وجه آن توسط براتگیر اعتراض شده باشد.
- مهلت صدور: برات رجوعی باید در مهلت قانونی (معمولاً دو روز بعد از تاریخ وصول) صادر شود.
- مشخصات برات رجوعی: برات رجوعی باید دارای مشخصاتی مانند مبلغ برات اصلی، تاریخ صدور، نام براتدهنده یا ظهرنویس، نام دارنده جدید، مبلغ مخارج و تفاوت نرخ باشد.
مراحل صدور برات رجوعی:
- اعتراض برات اصلی: دارنده برات اصلی باید در صورت عدم پرداخت وجه آن توسط براتگیر، به موقع و با رعایت تشریفات قانونی، برات را اعتراض کند.
- صدور برات رجوعی: دارنده برات اصلی پس از اعتراض برات، میتواند با مراجعه به صرافی یا بانک، برات رجوعی صادر کند.
- ارائه برات رجوعی به براتدهنده یا ظهرنویس: دارنده برات رجوعی باید آن را به براتدهنده یا یکی از ظهرنویسها ارائه دهد و وجه برات، هزینههای اعتراض و تفاوت نرخ را از آنها مطالبه کند.
مزایای صدور برات رجوعی:
- وصول وجه برات: دارنده برات رجوعی با ارائه آن به براتدهنده یا ظهرنویس، میتواند وجه برات را به همراه هزینههای مربوطه
- تضمین وصول وجه: برات رجوعی دارای ضمانتهای قانونی است و در صورت عدم پرداخت وجه آن توسط براتدهنده یا ظهرنویس، دارنده
- حفظ حقوق دارنده: صدور برات رجوعی از ضایع شدن حقوق دارنده برات در اثر عدم پرداخت وجه آن توسط براتگیر
نکات مهم:
- دارنده برات اصلی باید در مهلت مقرر اقدام به صدور برات رجوعی کند.
- برات رجوعی باید دارای مشخصات کامل و مطابق با قانون تجارت باشد.
- در صورت عدم پرداخت وجه برات رجوعی توسط براتدهنده یا ظهرنویس، دارنده میتواند از طریق مراجع قانونی اقدام کند.
مزایای صدور برات رجوعی
صدور برات رجوعی فواید متعددی برای دارنده برات (کسی که برات به او واگذار شده) به همراه دارد، از جمله:
1. حفظ حق رجوع:
صدور برات رجوعی به دارنده برات این حق را میدهد که در صورت عدم پرداخت وجه برات توسط صادرکننده یا ظهرنویسها، به آنها رجوع کند و وجه خود را به همراه خسارات تأخیر تأدیه از آنها مطالبه کند.
2. تعیین وکیل برای وصول وجه:
دارنده برات میتواند با صدور برات رجوعی، به شخص ثالثی وکالت دهد تا به وکالت از او، وجه برات را از صادرکننده یا ظهرنویسها وصول کند. این امر میتواند برای دارنده برات که امکان پیگیری وصول وجه را به تنهایی ندارد، مفید باشد.
3. انتقال برات به شخص ثالث:
دارنده برات میتواند با صدور برات رجوعی به نام شخص ثالث، برات را به او منتقل کند. این امر در مواردی که دارنده برات قصد دارد وجه برات را به شخص دیگری واگذار کند، کاربرد دارد.
4. تثبیت زنجیره ظهرنویسی:
صدور برات رجوعی به هر یک از ظهرنویسها، زنجیره ظهرنویسی را تثبیت میکند و در صورت بروز اختلاف در مورد مالکیت برات، به اثبات آن کمک میکند.
5. استفاده از مزایای اسناد تجاری:
برات رجوعی از نظر حقوقی یک سند تجاری محسوب میشود و دارنده آن میتواند از مزایای اسناد تجاری، مانند امکان اقامه دعوای فوری و صدور اجرائیه، بهرهمند شود.
در کنار مزایای ذکر شده، صدور برات رجوعی معایبی نیز دارد، از جمله:
- هزینه صدور برات رجوعی: صدور برات رجوعی مشمول پرداخت تمبر مالیاتی است که به عهده دارنده برات میباشد.
- اطلاع به ظهرنویسها: دارنده برات باید صدور برات رجوعی را به ظهرنویسها اطلاع دهد تا آنها از مسئولیت خود آگاه باشند.
- احتمال عدم پرداخت توسط ظهرنویسها: ممکن است ظهرنویسها از پرداخت وجه برات رجوعی امتناع کنند که در این صورت، دارنده برات باید از طریق مراجع قضایی اقدام کند.
مراحل صدور برات رجوعی
صدور برات رجوعی در قانون تجارت ایران، در مواد ۲۹۸ تا ۳۰۶ به آن پرداخته شده است. این مراحل به شرح زیر است:
مرحله اول: اعتراض برات
- دارنده برات باید در تاریخ مقرر برای وصول وجه آن به صادرکننده یا ظهرنویس مراجعه کند.
- اگر وجه برات پرداخت نشود، دارنده باید در همان روز یا روز بعد، برات را به یکی از دفاتر اسناد رسمی یا دو نفر معتمد و تاجر محل برده و اعتراض آن را ثبت کند.
- در صورت تعطیلی دفاتر اسناد رسمی، دارنده برات میتواند تا ۲۴ ساعت بعد از تعطیلی، اعتراض خود را به عمل آورد.
مرحله دوم: صدور برات رجوعی
- دارنده برات میتواند پس از اعتراض برات، به یکی از ظهرنویسها یا صادرکننده برات رجوع کرده و از او بخواهد که وجه برات را به همراه مخارج و خسارات تأدیه کند.
- در این صورت، دارنده برات باید برات رجوعی صادر کند.
- برات رجوعی باید به همان شکل و قالب برات اصلی صادر شود و کلیه اطلاعات آن، از جمله مبلغ، تاریخ صدور، تاریخ سررسید، نام صادرکننده، نام گیرنده و ظهرنویسها در آن قید شود.
- علاوه بر این، در برات رجوعی باید موارد زیر نیز ذکر شود:
- عبارت “بابت برات رجوعی”
- تاریخ و محل صدور برات رجوعی
- مبلغ مخارج و خسارات تأدیه شده
- نام و مشخصات کسی که برات رجوعی به او داده شده است (مرجع)
مرحله سوم: وصول وجه برات رجوعی
- دارنده برات رجوعی میتواند برای وصول وجه آن به مرجع مراجعه کند.
- مرجع میتواند وجه برات رجوعی را از صادرکننده یا یکی از ظهرنویسها وصول کند.
- اگر مرجع نتواند وجه برات رجوعی را وصول کند، میتواند به دارنده برات رجوعی رجوع کند و وجه برات و مخارج و خسارات تأدیه شده را از او مطالبه کند.
نکات مهم
- صدور برات رجوعی فقط در صورتی امکانپذیر است که برات اصلی به موقع و به نحو صحیح اعتراض شده باشد.
- دارنده برات رجوعی میتواند از ظهرنویسها یا صادرکننده برات، به طور جداگانه یا به طور همزمان مطالبه وجه کند.
- در صورت تعدد ظهرنویس، دارنده برات رجوعی میتواند از هر یک از ظهرنویسها به طور جداگانه یا به طور همزمان مطالبه وجه کند.
- ظهرنویسها در مقابل دارنده برات رجوعی به ترتیب ظهرنویسی خود مسئول پرداخت وجه برات و مخارج و خسارات تأدیه شده هستند.
برای صدور برات رجوعی، شرایط زیر باید وجود داشته باشد:
1. وجود برات اصلی: اولین شرط صدور برات رجوعی، وجود برات اصلی است. برات اصلی سندی است که به موجب آن، براتکش (صادر کننده برات) به براتگیر (کسی که باید وجه برات را پرداخت کند) دستور میدهد تا مبلغ معینی را در تاریخ مشخص به دارنده برات پرداخت کند.
2. دارنده بودن برات اصلی: دومین شرط صدور برات رجوعی، این است که صادر کننده برات رجوعی باید دارنده برات اصلی باشد. به عبارت دیگر، فقط کسی که برات اصلی را در اختیار دارد، میتواند برات رجوعی صادر کند.
3. هدف از صدور برات رجوعی: هدف از صدور برات رجوعی، دریافت وجه برات اصلی و مخارج صدور اعتراضنامه و تفاوت نرخ است.
4. اعتراض عدم تأدیه: برای صدور برات رجوعی، باید قبل از آن، برات اصلی به دلیل عدم تأدیه از طرف براتگیر، به او اعتراض شده باشد. اعتراض عدم تأدیه، سندی است که دارنده برات در صورت عدم پرداخت وجه برات توسط براتگیر، تنظیم میکند و به این وسیله عدم تأدیه را به اثبات میرساند.
5. رعایت مهلت: صدور برات رجوعی باید در مهلت قانونی انجام شود. این مهلت، از تاریخ وصول برات به دارنده و در صورتی که برات وعده دار باشد، از تاریخ حلول اجل آن محاسبه میشود.
موارد زیر نیز در مورد برات رجوعی قابل ذکر است:
- برات رجوعی میتواند به عهده براتکش اصلی یا یکی از ظهرنویسها صادر شود.
- اگر برات رجوعی به عهده براتکش اصلی صادر شود، تفاوت بین نرخ مکان تأدیه برات اصلی و نرخ مکان صدور آن به عهده او خواهد بود.
- اگر برات رجوعی به عهده یکی از ظهرنویسها صادر شود، ظهرنویس باید از عهده تفاوت نرخ مکانی که برات اصلی را در آنجا معامله یا تسلیم کرده است و نرخ مکانی که برای رجوعی در آنجا برات صادر کرده است، برآید.
- برات رجوعی، ظهرنویسی برات اصلی محسوب میشود و ظهرنویسها در قبال پرداخت وجه آن به ظهرنویس بعدی، مسئولیت تضامنی دارند.
برات رجوعی و برات سازشی در حقوق ایران
برات رجوعی و برات سازشی دو نوع از اسناد تجاری هستند که در قانون تجارت ایران به آنها اشاره شده است. هر دو سند برای وصول مطالبات مورد استفاده قرار میگیرند، اما تفاوتهایی نیز با یکدیگر دارند.
برات رجوعی
برات رجوعی سندی است که توسط دارنده برات به صادرکننده برات صادر میشود و به موجب آن، دارنده برات، وجه برات را به صادرکننده آن رجوع میدهد.
شرایط صدور برات رجوعی:
- عدم پرداخت وجه برات توسط محالعلیه: در صورتی که محالعلیه (کسی که باید وجه برات را پرداخت کند) از پرداخت وجه امتناع کند یا قادر به پرداخت آن نباشد، دارنده برات میتواند با صدور برات رجوعی، وجه برات را به صادرکننده آن رجوع دهد.
- اعتراض برات: دارنده برات میتواند پس از اعتراض برات، در صورت عدم پرداخت وجه توسط محالعلیه، برات رجوعی صادر کند.
- فوت یا ورشکستگی محالعلیه: در صورت فوت یا ورشکستگی محالعلیه، دارنده برات میتواند با صدور برات رجوعی، وجه برات را به صادرکننده آن رجوع دهد.
آثار صدور برات رجوعی:
- مسئولیت صادرکننده برات: با صدور برات رجوعی، صادرکننده برات مکلف به پرداخت وجه برات به دارنده آن خواهد بود.
- مسئولیت ظهرنویسان: ظهرنویسان برات نیز در مقابل دارنده برات رجوعی مسئول پرداخت وجه برات خواهند بود.
برات سازشی
برات سازشی سندی است که توسط دارنده برات و صادرکننده برات به طور مشترک صادر میشود و به موجب آن، طرفین در خصوص نحوه وصول وجه برات به توافق میرسند.
شرایط صدور برات سازشی:
- توافق دارنده برات و صادرکننده برات: صدور برات سازشی نیازمند توافق دارنده برات و صادرکننده برات است.
- عدم الزام به توافق: طرفین برات هیچگاه ملزم به صدور برات سازشی نیستند و میتوانند از طریق سایر طرق قانونی برای وصول وجه برات اقدام کنند.
آثار صدور برات سازشی:
- اعتبار برات سازشی: برات سازشی مانند سایر اسناد تجاری از اعتبار قانونی برخوردار است و در صورت عدم ایفای تعهدات مندرج در آن، دارنده برات میتواند از طریق مراجع قانونی برای وصول مطالبات خود اقدام کند.
- اثر برات سازشی بر ظهرنویسان: برات سازشی اثر مستقیمی بر ظهرنویسان برات ندارد و ظهرنویسان همچنان در مقابل دارنده برات مسئول پرداخت وجه برات خواهند بود.
تفاوت برات رجوعی و برات سازشی:
- طرفین صادرکننده: برات رجوعی توسط دارنده برات به صادرکننده برات صادر میشود، در حالی که برات سازشی توسط دارنده برات و صادرکننده برات به طور مشترک صادر میشود.
- اراده طرفین: در صدور برات رجوعی، اراده دارنده برات بر اراده صادرکننده برات غالب است، در حالی که در صدور برات سازشی، توافق طرفین مبنای صدور سند است.
- اثر بر ظهرنویسان: برات رجوعی اثر مستقیمی بر ظهرنویسان برات دارد و ظهرنویسان در مقابل دارنده برات رجوعی مسئول پرداخت وجه برات خواهند بود، در حالی که برات سازشی اثر مستقیمی بر ظهرنویسان برات ندارد.
نکته:
- در عمل، تفاوت چندانی بین برات رجوعی و برات سازشی وجود ندارد و هر دو سند برای وصول مطالبات از طریق برات مورد استفاده قرار میگیرند.
- انتخاب نوع سند به توافق طرفین و شرایط خاص هر مورد بستگی دارد.
