در نظام حقوقی ایران، جرایم به دو دسته کلی قابل گذشت و غیرقابل گذشت تقسیم میشوند:
جرایم قابل گذشت:
- جرایمی هستند که تعقیب و رسیدگی به آنها و اجرای مجازات مشروط به شکایت شاکی خصوصی است و با گذشت او در هر مرحله از رسیدگی، مراحل قانونی متوقف میشود.
- در این جرایم، حفظ نظم عمومی در درجه دوم اهمیت قرار دارد و حفظ روابط خصوصی افراد و صلح و سازش بین آنها از اهمیت بیشتری برخوردار است.
موارد جرایم قابل گذشت:
- توهین
- افترا
- قذف
- ضرب و شتم
- تخریب
- سرقت در حد
- تصرف عدوانی
- مزاحمت تلفنی
ملاحظات:
- در برخی جرایم قابل گذشت، گذشت فقط در صورتی معتبر است که قبل از صدور حکم قطعی باشد.
- گذشت باید صریح و بدون قید و شرط باشد.
- گذشت از یک نفر، شامل حال سایر متهمان نمیشود.
جرایم غیرقابل گذشت:
- جرایمی هستند که تعقیب و رسیدگی به آنها و اجرای مجازات نیازمند شکایت شاکی خصوصی نیست و با گذشت او نیز مراحل قانونی متوقف نمیشود.
- در این جرایم، حفظ نظم عمومی و امنیت جامعه از اهمیت بالایی برخوردار است و تجاوز به حقوق عمومی قابل گذشت نیست.
موارد جرایم غیرقابل گذشت:
- قتل
- زنای محصنه
- لواط
- محاربه
- افساد فی الارض
- توزیع مواد مخدر
- جعل و تزویر
- اخاذی
- پولشویی
در قانون ایران، جرایم به دو دسته کلی قابل گذشت و غیرقابل گذشت تقسیم میشوند.
جرایم قابل گذشت جرایمی هستند که مجنیعلیه (کسی که جرم به او صدمه زده) حق دارد با گذشت خود، مجرم را از مجازات معاف کند. در مقابل، جرایم غیرقابل گذشت جرایمی هستند که گذشت مجنیعلیه در آنها تاثیری بر مسئولیت کیفری مجرم ندارد و صرفاً میتواند موجب تخفیف مجازات شود.
موارد جرایم غیرقابل گذشت در قانون ایران عبارتند از:
- قتل نفس (ماده 295 قانون مجازات اسلامی)
- ایراد صدمه بدنی عمدی که منجر به نقص عضو یا از کار افتادگی عضو شود (ماده 624 قانون مجازات اسلامی)
- تجاوز به عنف (ماده 224 قانون مجازات اسلامی)
- توهین به مقدسات (ماده 260 قانون مجازات اسلامی)
- افساد فی الارض (ماده 283 قانون مجازات اسلامی)
- محاربه (ماده 190 قانون مجازات اسلامی)
- جعل و تزویر اسناد و اوراق بهادار که موجب ضرر برای عموم یا یک یا چند نفر شود (ماده 523 قانون مجازات اسلامی)
- اخاذی در صورتی که مبلغ یا مال اخذ شده توجه به مبلغ یا مال اخذ شده
در قانون جمهوری اسلامی ایران، جرایم به دو دسته کلی قابل گذشت و غیرقابل گذشت تقسیم میشوند.
جرایم قابل گذشت جرایمی هستند که تعقیب و رسیدگی به آنها نیازمند شکایت شاکی خصوصی است. به عبارت دیگر، اگر شاکی خصوصی از متهم شکایت نکند، اساساً پروندهای تشکیل نمیشود و به آن رسیدگی نمیشود.
برخی از موارد جرایم قابل گذشت در قانون مجازات اسلامی عبارتند از:
- توهین: ماده ۶۰۷ قانون مجازات اسلامی، توهین به اشخاص را جرم دانسته و برای آن مجازات تعیین کرده است. این جرم قابل گذشت است، یعنی اگر مورد توهین قرار گرفته شکایت نکند، متهم قابل تعقیب و مجازات نیست.
- افترا: ماده ۶۰۸ قانون مجازات اسلامی، نشر اکاذیب به قصد تشویش اذهان عمومی یا ضرر رساندن به شخصیت افراد را جرم دانسته و برای آن مجازات تعیین کرده است. این جرم نیز قابل گذشت است.
- ضرب و شتم: ماده ۶۱۴ قانون مجازات اسلامی، هر نوع ضرب و شتم که موجب صدمه بدنی شود را جرم دانسته و برای آن مجازات تعیین کرده است. این جرم نیز قابل گذشت است.
- تخریب اموال: ماده ۶۱۶ قانون مجازات اسلامی، تخریب عمدی اموال غیرملکی را جرم دانسته و برای آن مجازات تعیین کرده است. این جرم نیز قابل گذشت است.
جرایم غیرقابل گذشت جرایمی هستند که تعقیب و رسیدگی به آنها نیازمند شکایت شاکی خصوصی نیست. به عبارت دیگر، حتی اگر شاکی خصوصی از متهم شکایت نکند، مقامات قضایی میتوانند متهم را تعقیب و مجازات کنند.
برخی از موارد جرایم غیرقابل گذشت در قانون مجازات اسلامی عبارتند از:
- قتل: ماده ۲۹۵ قانون مجازات اسلامی، قتل نفس را جرم دانسته و برای آن مجازاتهای سنگینی از جمله قصاص نفس یا دیه تعیین کرده است. قتل از جمله جرایم غیرقابل گذشت است، یعنی حتی اگر خانواده مقتول از قاتل رضایت دهند، مقامات قضایی میتوانند او را تعقیب و مجازات کنند.
- زنای محصنه: ماده ۲۸۲ قانون مجازات اسلامی، زنای محصنه را جرم دانسته و برای آن مجازات اعدام تعیین کرده است. زنای محصنه از جمله جرایم غیرقابل گذشت است، یعنی حتی اگر شوهر زانیه او را ببخشد، مقامات قضایی میتوانند او را تعقیب و مجازات کنند.
- محاربه: ماده ۲۷۹ قانون مجازات اسلامی، محاربه را جرم دانسته و برای آن مجازاتهای سنگینی از جمله حبس ابد تا اعدام تعیین کرده است. محاربه از جمله جرایم غیرقابل گذشت است، یعنی حتی اگر مجنیعلیه از محارب رضایت دهد، مقامات قضایی میتوانند او را تعقیب و مجازات کنند.
- افساد فی الارض: ماده ۲۸۳ قانون مجازات اسلامی، افساد فی الارض را جرم دانسته و برای آن مجازاتهای سنگینی از جمله حبس ابد تا اعدام تعیین کرده است. افساد فی الارض از جمله جرایم غیرقابل گذشت است، یعنی حتی اگر مجنیعلیه از مفسد فی الارض رضایت دهد، مقامات قضایی میتوانند او را تعقیب و مجازات کنند.
توجه: در جرایم غیرقابل گذشت، گذشت شاکی خصوصی فقط میتواند موجب تخفیف مجازات متهم شود و هیچگاه موجب سقوط جرم و تعقیب و مجازات متهم نمیشود.
- در این پاسخ، فقط به ذکر برخی از موارد جرایم قابل گذشت و غیرقابل گذشت پرداخته شده است. برای اطلاع از تمام جرایم در این دو دسته، باید به قانون مجازات اسلامی مراجعه کرد.
- در مورد جرایم قابل گذشت، شرایط و آثار گذشت در قانون مجازات
قانون موارد جرایم قابل گذشت در ایران
قانون مربوط به جرایم قابل گذشت در قانون مجازات اسلامی و سایر قوانین خاص مانند قانون آیین دادرسی کیفری و قانون کاهش مجازات حبس تعزیری بیان شده است.
در اینجا به برخی از مهمترین مواد قانونی در این زمینه اشاره میکنیم:
قانون مجازات اسلامی:
- ماده 10: «در جرایمی که مجازات آنها فقط قصاص یا دیه است، در صورت گذشت شاکی از قصاص یا صلح و سازش در مورد دیه، تعقیب و مجازات جرم متوقف میشود.»
- ماده 11: «هرگاه جرمی قابل گذشت باشد و قبل از صدور حکم قطعی، شاکی گذشت کند، در آن صورت دادستان موظف است مراتب را به دادگاه اعلام کند و دادگاه رسیدگی را متوقف و پرونده را بایگانی مینماید.»
- ماده 12: «هرگاه پس از صدور حکم قطعی، شاکی گذشت کند، در مورد مجازاتهای بدنی و جزای نقدی، اجرای حکم متوقف و در مورد مجازاتهای سلب آزادی، اگر مجازات اجرا نشده باشد، از مجازات آزاد میشود و اگر تمام یا قسمتی از مجازات اجرا شده باشد، به نسبت آن از مجازات کسر میشود.»
قانون آیین دادرسی کیفری:
- ماده 17: «در جرایمی که رسیدگی به آنها مستلزم شکایت شاکی خصوصی است، هرگاه قبل از شروع به تعقیب یا در جریان تحقیقات مقدماتی، شاکی گذشت کند، تعقیب متوقف میشود.»
- ماده 27: «در جرایمی که قابل گذشت است، هرگاه پس از صدور حکم قطعی، شاکی گذشت کند، دادستان کل یا رئیس دادگاه با توجه به نوع جرم و شخصیت مجرم و سایر اوضاع و احوال، میتواند دستور امحاء آثار جرم و سوابق مربوط به آن را صادر کند.»
قانون کاهش مجازات حبس تعزیری:
- ماده 10: «در جرایم قابل گذشت موضوع این قانون که مجازات آن حبس است، دادگاه میتواند با رعایت شرایط مقرر در این ماده، مجازات حبس را به جزای نقدی تبدیل کند.»
نکات مهم:
- فهرست جرایم قابل گذشت در قانون به طور کامل احصاء نشده است و در برخی موارد، تشخیص قابل گذشت بودن یا نبودن جرم به تشخیص قاضی دادگاه بستگی دارد.
- قابل گذشت بودن جرم به معنای سلب حق از سایر اشخاص نیست. به عنوان مثال، اگر مرتکب جرمی قابل گذشت به شخص دیگری آسیب بدنی وارد کند، علاوه بر مجازات کیفری، مسئول پرداخت دیه به شخص آسیب دیده نیز خواهد بود.
- در برخی موارد، گذشت از جرم شرایط و تشریفات خاص خود را دارد. به عنوان مثال، در جرم سرقت، گذشت باید کتبی باشد و به امضای دو شاهد برسد.
